“فدریکو گارسیا لورکا” و فلامنکو

ما ایرانىها عموما لورکا را از طریق ترجمههاى خواندنى احمد شاملو از برخى از اشعار او، و بهویژه از سه نمایشنامهى جاودانهاش "عروسى خون"، "یِرما" و "خانهى برناردا آلبا" مىشناسیم. 

از آنجا که قرار است این رشته مطالب در محدودهى "فلامنکو بر پرده سینما" باقى بماند از دنیاى گسترده و رنگارنگ ذهنِ خلاق لورکا در عرصهى شعر و نمایشنامه درمىگذرم، و تنها به آنچه از لورکا در رابطه با کولىهاى اسپانیا بر پرده‌ی سینما رفته اشاره خواهم داشت. 

مىدانید که لورکا در روستائى در حوالى شهر "گرانادا" در ایالت آندلسِ اسپانیا متولد شد و رشد کرد. گرانادا امروز هم یکى از مراکز عمدهى کولىنشینان در جنوب اسپانیاست که هنرمندان نامدارى در پهنهى فلامنکو داشته و دارد ("اِنریکه مورِنته"، خوانندهى نوآور فلامنکو که چهارپنج سال پیش درگذشت، و دختر خوشصدایش "اِستریّا مورنته" تنها دو نمونه‌ی معاصر از خوانندگان فلامنکوى اهل گرانادا هستند. اِستریّا مورنته همان هنرمندی است که در اولین مطلب از این رشته مطالب، کلیپ ترانهاش برای "لولا فلورس" را باید دیده باشید.)

تماس نزدیک گارسیا لورکا در کودکى و نوجوانى با کولىهاى حاشیهنشینِ گرانادا، و ترانهها و موسیقىشان، علیرغم موقعیت اعیانی خانوادگیاش – (پدرش زمیندار و مادرش آموزگار بود)-، موجب شد که شعر و نمایشنامههاى او با رقص و آواز فلامنکو درهمتنیده شود که نمونه‌ی آشکارش را در مجموعهى شعر "چکامه‌ی کولى" یا نمایشنامه‌ی "عروسى خون" مىبینیم. آشنائىاش با موسیقى بهقدرى بود که علاوه بر پیانو، گیتار، اصلىترین ساز فلامنکو را نیز بهزیبائى مىنواخت.

Lorca%20statue.jpg

مجسمه "فدریکو گارسیا لورکا" در مادرید

در مطلب قبلى به "مانوئل دِ فایا"، خالق اپراى "عشقِ جادوزده" که نسخه سینمائىاش بارها ساخته شده اشاره داشتم. او هم اهلِ گرانادا، و دوست و همکار نزدیک لورکا بود. این دو با برگزارى مسابقات هنرى تلاش بسیارى در جهت حفظ و گسترش هنر فلامنکوى اصیل انجام دادهاند و از این رو سخت مورد احترام کولىهاى اسپانیا هستند. کمتر کولىِ نامدارى است که در کار و فعالیتش نامى از لورکا نبرد و به اینکه لورکا براى این جامعه‌ی محروم احترام قائل بوده افتخار نکند. 

"آنتونیو گادِس"، رقصندهى نامی فلامنکو که دیگر باید با نام و چهرهاش آشنا باشید در سال ١٩٧۴ با همکارى "آلفردو مانیاس" نمایشنامهى عروسى خونِ لورکا را به شکل فلامنکو/باله تنظیم کرد و با موفقیت بر صحنه برد. "کارلوس سائورا" اولین اثر سینمائى مرتبط با فلامنکواش را با ساختن ورسیون سینمائى همین اجرا در سال ١٩٨١ آغاز کرد. 

عروسى خون قصهى دخترى است که در روز عروسى با معشوق قبلىاش فرار مىکند و با رودررو قرار دادن داماد و معشوق، کشتن آن دو بهدست همدیگر را موجب مىشود. اینکه گفتم البته فقط خط قصه است وگرنه عروسى خون یکى از عمیقترین نوشتههاى شاعرانه در مورد عشق، نفرت و سرنوشت انسان است که نزدیک به بیست کاراکتر دارد از جمله ماه و مرگ!

کارلوس سائورا در فیلم عروسى خون با کمترین دخالتِ دوربین اجراى فلامنکو/بالهى "گادِس" و "مانیاس" را در اتاق تمرین گروه نمایش، فیلمبردارى کرده و کارى سینمائى نزدیک به مستند از این اثر معروف لورکا ارائه داده است. جالب است بدانید که در این فیلم از گفتگوهاى نوشته شده در نمایشنامه‌ی لورکا استفاده نشده و تنها سعى شده با حرکت بدن و رقص، قصه را بازگو کند؛ البته بجز دو صحنه کوتاه که یک لالائی و یک ترانه، توسط بازیگران در فیلم خوانده میشود. یکی از خوانندگانِ ترانه در این فیلم، امروزه نامی والا در موسیقی فلامنکو کسب کرده است: "خوزه مِرسه".

در این فیلم "کریستینا اویاس" در نقش عروس، "خوآن آنتونیو خیمهنِز" در نقش داماد، و آنتونیو گادِس در نقش لئوناردو، معشوقِ عروس، بازى مىکنند – یا بهزبان دقیقتر، مىرقصند!

براى پایان این مطلب صحنهى رودروئى و مرگ داماد و لئوناردو را انتخاب کردهام که بهدلیل ریتم کُندِ فیلم حدود شش دقیقه طول مىکشد؛ شش دقیقهاى که سرشار از لحظات نابى است از ترکیب رقص فلامنکو با باله. 

 

در حاشیه: گرچه این دیگر خیلى به "فلامنکو بر پرده سینما" ربطى ندارد ولى نمىتوانم از فدریکو گارسیا لورکا حرف بزنم و اشاره نکنم که من در تابستان ٢٠٠٨ یک اجراى نمایشى از "چکامهى کولى" را به سبک فلامنکو/باله در تئاتر روباز قصر الحمراء در گرانادا دیدم و در همین وبلاگم در مطلبى با عنوان "سه روز در حال و هواى فدریکو گارسیا لورکا" در موردش نوشتم. در همان سفر از خانه لورکا در شهرک "فوئنته واکهرِس" که حدود پنجاه کیلومترى گراناداست فیلمى گرفتم که در آن کلارا خانِز، شاعر پرآوازهى اسپانیائى شعرى را در رابطه با احمد شاملو مىخواند. 

و نیز فیلمى از قصر الحمراء در گرانادا گرفتهام که محل برگزارى اولین مسابقهى فلامنکوى اصیل بود که به همت مانوئل دِ فایا و همکارى لورکا در سال ١٩٢٢ انجام شد. 

لینک این دو کلیپ را هم برای علاقمندان در اینجا می آورم:

خانه فدریکو گارسیا لورکا

قصر الحمراء در گرانادا

□◊□